خانه / افغانستان شناسی / پارس کجاست؟

پارس کجاست؟

بخش افغانستان شناسی قلم سبز

درباره نویسنده: شوکت علی محمدی شاری

۱٫ سطح چهارم (معادل دکتری) حوزه ی علمیه
۲٫ لیسانس علوم تربیتی
۳٫ فوق لیسانس فقه و معارف اسلامی با گرایش قرآن و حدیث؛
۴٫ فوق لیسانس برنامه ریزی آموزشی و درسی 

نخست باید مشخص کرد که سرزمین پارس تاریخی کجا است و زبان پارسی منسوب به کجا و کدام حوزه ‌ی تاریخی و فرهنگی است؟

پارس تاریخی و سرزمینی:
پارس، در اوستا، کهن ‌ترین متن سرزمینی و فرهنگی اَئیریَنِم وئیجه یعنی حوزه ‌ی هندوکش و هیرمند، به نام «اوپائیری سئن» و به معنای فراتر از پرش عقاب، یاد شده است. در متن‌های پهلوی به گونه‌ی «اپارسین» نام برده شده است. واژه‌ها در گذر تاریخ، دیگردیسی و تراش خوردگی را تجربه می ‌کند. این واژه نیز، در اوستایی اوپائیری سئن، در پهلوی به گونه ‌ی اپارسین و اپارسن و در پارسی، به گونه‌ی پارس در آمده است. نشانه ‌هایی که از موقعیت سرزمینی آن در متن اوستا و متن‌ های پهلوی داده شده است، شکی باقی نمی‌گذارد که منظور از آن حوزه‌ی سلسله کوه‌های هندوکش و بابا است.
در متن‌ های کهن اوستا و پهلوی به روشنیِ تمام، از جاری شدن رودهای «هری رود»، «هیرمندرود»، «بلخ ‌رود» و «مرو رود» از اوپائیری سئن، اپارسن و پارس سخن گفته‌ اند که بدون تردید این رودها در کوه‌ های بابا و هندوکش که در مرکز افغانستان جاگیر است؛ سرچشمه گرفته است. اگر به نقشه‌ ی افغانستان که کوه‌ ها و رودخانه‌ ها را نشان می ‌دهد، نگریسته شود؛ موقعیت مکانی این کوه‌ ها و جاری شدن رودخانه ‌های چهار گانه به روشنی نمایان است. کوه ‌های سر به فلک کشیده‌ ی هندوکش و بابا، شریان حیاتی افغانستان و کشورهای همسایه است. مرحوم پور داود، اوستا شناس برجسته نیز ضمن نقل مستندات متون پهلوی، اوپائیری سئن و اپارسن را کوه‌ های بامیان در مرکز افغانستان دانسته است:
«این کوه در نوشته ‌های پهلوی «اپارسن» (aparsen) یاد شده است، بندهش فصل ۱۲، فقره ۹: «اپارسن، گذشته از البرز، بزرگ‌ترین کوه است، در فصل ۲۰ بندهش که از رودها سخن رفته در فقرات ۱۶، ۱۷، ۲۱ و ۲۲ گوید: «هری رود از اپارسن روان است، هلمند رود که در سکستان [سیستان] است؛ سرچشمه‌ اش در اپارسن می ‌باشد. مرو رود از اپارسن می ‌آید. بلخ رود از کوه اپارسن به بامیکان (بامیان) برخیزد» بنا براین اوپائیری سئن، در اوستا و اپارسن در بندهش، عبارت است از بخش غربی هندوکش که سلسله ‌ی کوه بابا باشد.» (پور داود، فرهنگ ایران باستان، ۲۵۳۵: ۳۰۴)
رود هیرمند، از دامنه ‌های کوه بابا سرچشمه گرفته و به سیستان تاریخی می ‌ریزد و بلخ‌ رود از پارس به بامیان می‌ آید. پور داود در حاشیه یشت‌ ها نیز گفته است: «بلخ رود از کوه اپارسن به بامیکان [بامیان] می آید.» (حاشیه پورداود بر ج۲ یشت ها: ۳۲۶).
پور داود در کتاب گرانسنگ «فرهنگ ایران باستان»، می ‌نویسد:
«در هشت فقره نخست زامیادیشت، نام پنجاه و سه کوه نام برده شده است. یکی از این کوه‌ ها «اوپائیری سئن» (upairi- saena) است که به گفته اوستا این کوه «پوشیده است از برف، مقدار کمی از آن آب می شود» هم چنین در یسنا فقره ده و یازده، «اوپائیری سئن» با چند کوه که بر آن ها گیاه هوم می روید یاد شده است.» (پور داود، ۲۵۳۵: ۳۰۴)
ویژگی برف گیر بودن کوه اوپائیری سئن، کاملا با ویژگی کوه‌ های بابا و هندوکش هم‌خوانی دارد که یخچال ‌های طبیعی فراوانی دارد. واژه‌ ی اوپائیری سئن، در زبان پارسی دری تراش خورده و به گونه‌ ی پارس نوشته و خوانده می ‌شود. زبان پارسی همراه با آموزه‌ های دین حضرت زرتشت به هندوستان کهن و عراق و مازندران منتشر شده است. چون دین زرتشت در دامنه‌ های کوه اوپائیری سئن نازل شده، دین زرتشت هم به «دین پارسی» شهرت یافت و زبان کتاب این دین [اوستا] نیز پارسی خوانده شده است. پارسی، بیشتر نام دینی است که از اوپائیری سئن، ریشه گرفته است. سردسیری و برف‌ گیر بودن حوزه‌ی هندوکش و بابا، هم‌ خوانی روشنی با سرزمین ائیرینم وئیجه (ازرتشتیران‌ویج) تاریخی دارد که گفته شده ده ماه زمستان و دو ماه تابستان است. زمستان‌های پر برف زمان‌های کهن، حدود ده ماه سرما بر مردمان این حوزه تحمیل می ‌کرده است که در بسیاری از جاها به ویژه بامیان برف‌ها تا زمستان بعد مهمان کوه‌ ها بوده است.
ستیغ اوپائیری سئن، غرور تسخیر ناپذیری است که هیچ ‌گاه مسخّر دیوان قرار نگرفته است. این کوه، بلندترین قله هندوکش است که به نام کوه شاه پولادی معروف است: «بلندی این کوه، مناسبتی با نام آن دارد، زیرا اوپائیری سئن، که از دو جزء ترکیب یافته لفظا یعنی برتر از پرش عقاب. یعنی این کوه چندان بلند است که عقاب بلند پرواز هم بر فراز آن نتواند رسید.» (پور داود، ۲۵۳۵: ۳۰۴)
فردوسی نیز به بلندای کوهی که سر به ابر می ‌ساید سخن گفته است:
یکی کوه بینی سر اندر سحاب
که بر وی نپرید پرّان عقاب- فردوسی.
ابوریحان بیرونی نیز از هندوکش به عنوان «شاهین» نام برده است. واژه‌ی شاهین نیز تغییر یافته سئن و سین است.
ادامه دارد…

 

پارس کجاست؟
امتیاز این مطلب از نظر شما.

درباره‌ی فیروز اکبری نواندیش

مدیر بنیاد فرهنگی قلم سبز افغانستان شاغل در حوزه سیستم های امنیتی و نظارت تصویری

حتما ببینید

قیام مردم جاغوری در برابر عبدالرحمان- بخش دوم

بخش افغانستان شناسی قلم سبز/ نویسنده: دکتر شوکت علی محمدی شاری مردم جاغوری هم‌گام با …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

از فروشگاه آنلاین قلم سبز محصولات ناب و با کیفیت بخرید کلیک کنید رد کردن